Veertigdagentijd 5 C 2025. Door Ton Zwart

Af en toe heb ik de indruk dat we in een onbarmhartige tijd leven. Pas nog hebben we het kunnen horen: in Myanmar gaat het leger met de burgeroorlog gewoon door ondanks de verschrikkelijke aardbeving die de tweede grootste stad van het land grotendeels heeft verwoest. De staat Israël gaat door met Gaza op de knieën te krijgen wat het ook aan mensenlevens kost, en de machtsstrijd in Soedan houdt met de burgerbevolking geen enkele rekening. Onbarmhartigheid lijkt de regel.
In Nederland is het ook niet alles. Regelmatig komen er berichten in de media over rechtszaken, waarbij slachtoffers of hun nabestaanden zich verontwaardigd beklagen over de milde straffen die rechters aan schuldigen van ernstige misdrijven opleggen. Dat kan en mag toch niet! Ook politieke partijen haken hierop in en pleiten voor een hardere aanpak van criminelen en hun organisaties. En dan pas nog de hevige verontwaardiging over het voorstel van de staatssecretaris van justitie om veroordeelden die hun straf uitzitten twee weken eerder vrij te laten vanwege het cellentekort en de personeelsschaarste.
Je vraagt je af wat de heilige Schrift over deze ontwikkelingen zou zeggen. In ieder geval gaan de lezingen van vandaag een heel andere richting uit: geen hardere aanpak maar juist nieuwe openingen bieden en nieuwe kansen geven.
De eerste lezing betreft het volk Israël als geheel. Ooit is het door het water heen gered, maar nu is het uitgeblust, uitgedoofd als een vlaspit. Maar er zal een weg door de steppe worden aangelegd, zodat de ballingen kunnen terugkeren naar het Beloofde Land. En aan het nodige drinkwater zal het in de steppe niet ontbreken. Het volk behoeft geen moment dorst te lijden.
Paulus in de tweede lezing voelt zich een persoon die redding heeft ondervonden. Die redding komt niet van het naleven van de wet en het onderhouden van de geboden. Nee, gerechtigheid komt niet van de Wet, maar van het geloof in Christus. Paulus verlangt er daarom vurig naar Christus steeds beter te leren kennen, want Christus betekent opstanding, Christus betekent leven.
Tenslotte laat het evangelie van de overspelige vrouw zien wie Jezus is en hoe hij te werk gaat. Jezus wordt door Schriftgeleerden en Farizeeën in het nauw gebracht. De wet van de vaderen is helder, geen twijfel mogelijk, een overspelige vrouw moet ter dood gebracht worden. Hier is een overspelige vrouw: dus wat is nu uw oordeel?
De Farizeeën en Schriftgeleerden kenden Jezus. Zij kenden zijn reputatie als een vriend van zondaars en tollenaars, als iemand die slecht gezelschap niet meed maar bereid was om met hen te praten, te eten en te drinken. Volgens de wetgeleerden was dat bagatelliseren van wat die mensen verkeerd gedaan hadden, dat was hun fouten goedpraten. En het ging helemaal in tegen de wet die straffen voorschreef. En niet zomaar een wet, maar de wet van Mozes, een goddelijke wet dus!
Hier komt de bedoeling van de Schriftgeleerden en Farizeeën aan het licht. Zij waren eropuit Jezus te ontmaskeren als een verachter van de wet, als iemand die het hele rechtssysteem in gevaar bracht en daarmee de samenleving ontwrichtte. Dat kon maar op één manier opgelost worden. Deze man moest uit de weg geruimd worden, maar dan wel pas nadat er, volgens de wet, een onomstotelijk bewijs van zijn schuld geleverd was en dat hoopten ze nu met de overspelige vrouw aan te tonen.
Jezus zit dus in een gevaarlijke situatie. Hij moet kiezen of voor zichzelf of voor de overspelige vrouw, tussen zijn leven of het leven van de vrouw. Als Jezus zou weigeren de wet in alle gestrengheid toe te passen, dan veroordeelt hij zichzelf en moet hij voor zijn leven vrezen. Als Jezus de Farizeeën en de Schriftgeleerden gelijk geeft dan redt hij zijn eigen leven maar is hij ontrouw aan alles waarvoor hij tot nu toe geijverd had: zijn begrip voor de kleine en zwakke mens, zijn meeleven met ieder die er niet in slaagt zijn leven op het juiste spoor te krijgen. Hij zou ontrouw zijn aan zijn zending, dat hij namelijk niet gekomen is om te veroordelen maar om te redden.
Wat doet Jezus? Hij schrijft met zijn vinger op de grond. Wat hij schrijft wordt er niet bij gezegd. Misschien deed hij dat alleen maar om over zijn antwoord na te denken en zijn keuze te maken. De Farizeeën en Schriftgeleerden dringen dan aan. Zij moeten een antwoord krijgen.
Dat antwoord komt er ook en het is een antwoord dat hen teruggooit op zichzelf: “Laat degene onder u die zonder zonde is, het eerst een steen op haar werpen”. Daarmee wordt de aandacht van de veroordeelde naar de veroordeeldenaar verlegd. “Kijk eens naar jezelf, jullie die anderen veroordelen, gaan jullie zelf wel vrij uit”? De onbarmhartigen hebben zelf barmhartigheid nodig. En dat mogen noch de Farizeeën en Schriftgeleerden, noch wijzelf ooit vergeten.
Het einde van het verhaal is ook interessant. Jezus bleef alleen achter samen met de vrouw. Een onderzoeksrechter in België, iemand toch die gevraagd wordt om een oordeel over een verdachte uit te spreken, zegt hier het volgende over:
“De meeste mensen kunnen zichzelf corrigeren, maar een kleine minderheid slaagt daar niet in. Ik blijf ervan overtuigd dat je tot het uiterste moet gaan om iemand terug op de rails te krijgen, ook al leidt dat niet altijd tot resultaat. Ik denk daarbij vaak aan het Bijbelverhaal van de overspelige vrouw. Meestal legt men de nadruk op de afdruipende omstaanders. Maar wat mij het sterkst frappeert, is de figuur van Jezus die in alle eenzaamheid achterblijft zonder sympathisanten. De eenzaamheid is een van de grootste moeilijkheden waarmee een onderzoeksrechter wordt geconfronteerd. De druk van de media en de maatschappij is enorm en een onderzoeksrechter heeft zelden de kans uit te leggen waarom hij het risico van een tweede kans nam.”
Barmhartigheid wordt vaak niet begrepen en dit leidt tot eenzaamheid van degene die barmhartigheid bewijst. Jezus heeft door zijn keuze voor de overspelige vrouw dit risico genomen. Maar daarmee heeft hij laten zien dat zijn genegenheid voor de zwakke mens oprecht is. Door barmhartigheid te bewijzen heeft hij voor de zondaars geleden .
Maar zo is hij ook de redder geworden van iedereen die barmhartigheid nodig heeft. En dat zijn wij allemaal. Amen.